Fosfor należy do podstawowych składników pokarmowych potrzebnych pszenicy ozimej od początku rozwoju. Uczestniczy w przemianach energetycznych, tworzeniu nowych tkanek oraz rozbudowie systemu korzeniowego. Wpływa także na krzewienie, wykorzystanie pozostałych składników pokarmowych i kształtowanie elementów przyszłego plonu.
Jego znaczenie jest szczególnie duże jesienią, gdy pszenica ma ograniczony czas na rozwinięcie korzeni i pędów bocznych przed zakończeniem wegetacji. Niedostateczna dostępność fosforu może wówczas spowolnić wzrost plantacji, nawet jeżeli całkowita zawartość tego składnika w glebie nie jest niska.
Fosfor przemieszcza się w glebie na niewielkie odległości, dlatego możliwość jego pobierania zależy od rozmieszczenia składnika w warstwie rozwijania się korzeni, wilgotności, temperatury i odczynu stanowiska. Prawidłowe nawożenie pszenicy ozimej powinno więc uwzględniać nie tylko dawkę nawozu, ale również warunki wpływające na jego dostępność.
O szybkości i równomierności wschodów decydują przede wszystkim jakość materiału siewnego, energia kiełkowania, wilgotność i temperatura gleby, głębokość siewu oraz przygotowanie łoża siewnego. W pierwszym etapie siewka korzysta głównie z substancji zapasowych zgromadzonych w ziarniaku.
Zastosowanie nawozu fosforowego nie naprawi skutków przesuszenia gleby, zaskorupienia jej powierzchni, zbyt głębokiego siewu ani niskiej energii kiełkowania. Znaczenie fosforu wzrasta po rozpoczęciu rozwoju korzeni i pojawieniu się pierwszych liści.
Składnik ten uczestniczy w procesach związanych z przekazywaniem energii, podziałami komórkowymi i tworzeniem nowych tkanek. Odpowiednio odżywione rośliny mogą sprawniej przejść od fazy wschodów do dalszego wzrostu i krzewienia. Wpływ fosforu na same wschody jest więc pośredni, ale jego dostępność ma duże znaczenie dla kondycji młodych siewek.
Jedną z najważniejszych funkcji fosforu jest wspieranie rozwoju systemu korzeniowego. Pszenica, która jesienią wytworzy liczne i dobrze rozwinięte korzenie, może penetrować większą objętość gleby oraz skuteczniej pobierać wodę i pozostałe składniki pokarmowe.
Ma to znaczenie zarówno przed zimą, jak i po wznowieniu wiosennej wegetacji. Rośliny słabo ukorzenione gorzej wykorzystują zasoby znajdujące się w głębszych warstwach profilu i szybciej reagują na okresowe niedobory wilgoci.
Jesienią pszenica tworzy również podstawę przyszłej obsady kłosów. Powinna równomiernie się rozwinąć, rozpocząć krzewienie i wytworzyć silne pędy. Ograniczona dostępność fosforu może prowadzić do wolniejszego wzrostu, słabszego rozwoju korzeni i mniejszej liczby rozkrzewień. Problem jest szczególnie istotny przy opóźnionym siewie, gdy rośliny mają mniej czasu na rozwój przed zakończeniem wegetacji.
Dobre zaopatrzenie w fosfor sprzyja prawidłowemu jesiennemu rozwojowi, ale samo w sobie nie gwarantuje dobrego przezimowania. Kondycja plantacji zależy również od odmiany, terminu siewu, obsady, dostępności potasu, przebiegu temperatur, stanu gleby i występowania okresowych zastoisk wodnych.
Zwiększenie dawki nawozu nie rozwiąże problemu, jeżeli system korzeniowy nie ma warunków do prawidłowego rozwoju.
Plon pszenicy ozimej zależy od liczby kłosów na jednostce powierzchni, liczby ziaren w kłosie oraz ich masy. Fosfor wpływa na rozwój roślin na kilku etapach, dlatego jego niedostateczna dostępność może ograniczać więcej niż jeden element struktury plonu.
Jesienią oraz po wznowieniu wiosennej wegetacji wspiera rozwój i utrzymanie pędów bocznych. Jeżeli rośliny słabo się krzewią lub redukują dużą część pędów, na jednostce powierzchni powstaje mniej kłosów.
W późniejszych fazach fosfor bierze udział w procesach energetycznych związanych z rozwojem kłosa, zawiązywaniem ziaren i transportem substancji w roślinie. Niedobór występujący na początku rozwoju może jednak zmniejszyć potencjał plantacji, zanim rozpocznie się intensywne formowanie ziarna.
Nie oznacza to, że każda dodatkowa dawka fosforu zwiększy plon. Reakcja pszenicy zależy od początkowej zasobności gleby, odczynu, dostępności wody, zaopatrzenia w azot, potas i pozostałe składniki oraz potencjału uprawianej odmiany. Na stanowisku o wysokiej zasobności zwiększanie nawożenia ponad potrzeby roślin nie musi przynosić korzyści.
Objawy niedoboru fosforu nie zawsze są jednoznaczne. Rośliny zazwyczaj rosną wolniej, pozostają mniejsze i słabiej się krzewią. Liście mogą przyjmować ciemnozieloną, niebieskawą, a następnie purpurową lub fioletową barwę. Zmiany są zwykle najlepiej widoczne na starszych częściach rośliny.
Podobne objawy mogą pojawiać się podczas chłodnej pogody, gdy aktywność korzeni i tempo pobierania składników są ograniczone. Fioletowe przebarwienia nie zawsze oznaczają więc niską zawartość fosforu w glebie. Przyczyną może być jego przejściowa niedostępność spowodowana niską temperaturą, suszą, nadmiarem wody, nieprawidłowym odczynem lub uszkodzeniem korzeni.
Przed podjęciem działań należy ocenić rozmieszczenie objawów, warunki na polu, stan systemu korzeniowego oraz wyniki analizy gleby. Reakcja oparta wyłącznie na wyglądzie liści może nie usunąć rzeczywistego źródła problemu.
Całkowita zawartość fosforu w glebie nie odpowiada bezpośrednio ilości, którą rośliny mogą aktualnie pobrać. Składnik może być związany w formach słabo dostępnych, a jego wykorzystanie zależy od aktywności korzeni i warunków panujących w ich otoczeniu.
Duże znaczenie ma odczyn gleby. Zarówno silne zakwaszenie, jak i zbyt wysoki odczyn mogą ograniczać dostępność fosforu. Na kwaśnych stanowiskach dodatkowym problemem jest osłabienie rozwoju systemu korzeniowego, co zmniejsza zdolność roślin do pobierania składników.
Z tego powodu przejściowe objawy niedoboru mogą pojawiać się również na polach o średniej lub wysokiej zasobności. Samo zwiększenie dawki nawozu nie zawsze jest wtedy właściwym rozwiązaniem.
Regulację odczynu najlepiej planować z wyprzedzeniem, na podstawie analizy gleby i całego zmianowania. Wapnowanie wykonywane bezpośrednio przed siewem pszenicy nie daje wystarczającego czasu na ustabilizowanie warunków w glebie i może utrudniać przygotowanie stanowiska.
Podstawą planowania powinna być aktualna analiza gleby. Pozwala ona określić zasobność stanowiska w przyswajalny fosfor oraz sprawdzić odczyn, który wpływa na jego dostępność. Nie należy stosować jednej stałej dawki niezależnie od warunków panujących na poszczególnych polach.
Nawożenie fosforem najczęściej wykonuje się przed siewem, aby składnik znajdował się w warstwie penetrowanej przez młode korzenie. Nawóz powinien zostać równomiernie rozmieszczony i odpowiednio wymieszany z glebą. Pozostawienie go wyłącznie na suchej powierzchni może ograniczać dostępność dla rozwijającej się pszenicy.
Wiosenna aplikacja nie zawsze pozwala szybko skorygować błędy popełnione jesienią. Ze względu na małą ruchliwość fosforu jego wykorzystanie zależy od kontaktu nawozu z wilgotną glebą i aktywnymi korzeniami. Lepsze efekty daje utrzymywanie właściwej zasobności stanowiska niż reagowanie dopiero po pojawieniu się silnych objawów niedoboru.
Odmiany pszenicy ozimej różnią się tempem jesiennego rozwoju, zdolnością krzewienia, początkowym wigorem i wymaganiami stanowiskowymi. Cechy te mogą wpływać na sposób wykorzystania zasobów gleby, ale nie zastępują prawidłowego nawożenia.
Odmiana o szybkim początkowym rozwoju może wcześniej rozbudować system korzeniowy i lepiej radzić sobie z przejściowymi ograniczeniami. Jeżeli jednak gleba jest bardzo uboga w fosfor, zakwaszona lub zagęszczona, nawet silne rośliny nie wykorzystają pełnego potencjału.
Dobór odpowiedniej odmiany pszenicy ozimej powinien uwzględniać rodzaj stanowiska, termin siewu oraz zakładaną intensywność uprawy. Dostępne odmiany zbóż różnią się wymaganiami i dynamiką rozwoju, dlatego nawożenie należy dopasować do całej technologii prowadzenia plantacji.
Fosfor nie decyduje bezpośrednio o kiełkowaniu ziarna, ale po wschodach odgrywa ważną rolę w rozwoju korzeni, krzewieniu i przygotowaniu plantacji do dalszej wegetacji. W kolejnych fazach uczestniczy w procesach wpływających na liczbę kłosów, rozwój ziaren i wykorzystanie pozostałych składników pokarmowych.
Skuteczność nawożenia zależy nie tylko od zastosowanej dawki. Duże znaczenie mają zasobność i odczyn gleby, temperatura, wilgotność oraz możliwość swobodnego rozwoju systemu korzeniowego. Nawet obecny w glebie fosfor może pozostać słabo dostępny, jeżeli stanowisko jest zakwaszone, zimne, przesuszone, nadmiernie uwilgotnione lub zagęszczone.
Dlatego nawożenie pszenicy ozimej powinno być planowane na podstawie analizy gleby, przewidywanego plonu oraz bilansu składnika. Więcej informacji dotyczących przygotowania stanowiska, nawożenia i prowadzenia zbóż znajduje się w sekcji porady rolnicze.
