Żółta Karłowatość Jęczmienia (BYDV)

Żółta karłowatość jęczmienia (ŻKJ), znana również jako BYDV (Barley Yellow Dwarf Virus), stanowi najgroźniejszą chorobę wirusową zbóż. W ostatnich latach obserwuje się wzrost jej presji, co jest bezpośrednio związane z cieplejszymi jesieniami i łagodniejszymi zimami, sprzyjającymi dłuższym nalotom mszyc – wektorów wirusa.

Czym jest wirus żółtej karłowatości jęczmienia?

Żółta karłowatość jęczmienia jest chorobą wywoływaną przez kompleks spokrewnionych ze sobą wirusów żółtej mozaiki jęczmienia (barley yellow dwarf virus, BYDV) i/lub żółtej mozaiki zbóż (Cereal yellow dwarf virus, CYDV). W Polsce najczęściej stwierdza się obecność gatunków BYDV-MAV i BYDV-PAV. Wirusy te mogą występować pojedynczo lub w infekcjach mieszanych.

Jedynym sposobem rozprzestrzeniania choroby jest przenoszenie wirusów przez wektory – mszyce w sposób trwały. Mszyce, żerując na porażonych roślinach, nabywają wirusa i są zdolne do zakażania zdrowych roślin aż do końca swojego cyklu życiowego. Wirusy nie są przenoszone mechanicznie ani przez nasiona.

Głównymi wektorami BYDV w Polsce są:

• Rhopalosiphum padi L. (mszyca czeremchowo-zbożowa).
• Sitobion avenae F. (mszyca zbożowa).
• Metopolophium dirhodum Walk. (mszyca różano-trawowa).

Jakie są objawy choroby?

Charakterystyczne objawy pojawiają się zwykle po 3–5 tygodniach od żerowania infekcyjnych wektorów. Rozróżnia się dwa główne symptomy:

Przebarwienia liści – kolor przebarwień zależy od gatunku porażonej rośliny.

• U jęczmienia i pszenicy są to przebarwienia żółte lub żółto-pomarańczowe.
• U owsa i dzikich traw pojawiają się przebarwienia antocyjanowe (amarantowe lub czerwono-fioletowe).
• U żyta są to przebarwienia rdzawo-brązowe.
• U kukurydzy obserwuje się przebarwienia czerwone. Przebarwienia rozpoczynają się od szczytów i brzegów liści, postępując w głąb. Blaszki liściowe stają się sztywne i ustawiają się pod kątem ostrym.

Karłowatość i zahamowanie wzrostu

Porażone rośliny są znacznie mniejsze i mają słabe korzenie. Występuje również nadmierne, patologiczne krzewienie (krzaczasty pokrój) oraz redukcja źdźbeł kłosowych.

Porażone rośliny na polu mogą być rozmieszczone w skupiskach, placach lub w rozproszeniu. Objawy ŻKJ są najsilniejsze i najbardziej niebezpieczne we wczesnych, jesiennych infekcjach młodych ozimin. Choroba może być mylona z niedoborami składników pokarmowych, suszą lub nadwrażliwością na środki ochrony roślin, co wymaga ostatecznej identyfikacji na podstawie testów laboratoryjnych (np. ELISA lub RT-PCR).

Jakie uprawy atakuje wirus?

ŻKJ poraża wszystkie ważne gospodarczo zboża: pszenicę, jęczmień, żyto, pszenżyto i owies, a także kukurydzę oraz ponad 100 gatunków roślin jednoliściennych, w tym wiele gatunków dzikorosnących traw.

Kiedy może się pojawić i jakie są przyczyny rozwoju choroby?

Wirus może stanowić zagrożenie przez cały okres wegetacyjny, ale kluczowe są naloty mszyc.

Żółta karłowatość jęczmienia pojawia się zwykle wczesną jesienią, po wschodach zbóż, kiedy mszyce rozpoczynają żer. Patogeny wirusowe zimują na zakażonych oziminach, samosiewach zbóż oraz dziko rosnących trawach. Wiosną mszyce przenoszą wirusy na wschodzące siewki zbóż jarych oraz na kukurydzę.

Przyczyny sprzyjające rozwojowi i presji wirusa

• Ciepła jesień i łagodne zimy – umożliwiają dłuższe naloty mszyc, które są wektorami wirusów.
• Wczesny termin siewu ozimin – siewy wrześniowe są znacznie bardziej narażone na porażenie przez BYDV, ponieważ pokrywają się z okresem intensywnego nalotu mszyc.
• Bliskość upraw – uprawa zbóż w bezpośrednim sąsiedztwie kukurydzy lub innych zbóż oraz nieusuwanie samosiewów i dzikorosnących traw sprzyja migracji i stanowi potencjalne źródło infekcji.
• Nieodpowiednia agrotechnika – jednostronny płodozmian oraz zbyt wysokie nawożenie azotowe, które sprzyja rozwojowi mszyc.

Jaka jest szkodliwość wirusa?

ŻKJ jest wysoce destrukcyjna, a szkodliwość zależy głównie od fazy rozwoju rośliny w momencie zakażenia.

• Straty plonu ziarna mogą sięgać od 30 do 40%. W przypadku silnej infekcji, szczególnie na wczesnym etapie jesienią, plantacja może być całkowicie zniszczona.

• Porażone rośliny wykształcają mniej źdźbeł, mają krótsze kłosy, a ziarno jest mniejsze i gorszej jakości.

• Opóźnienie siewu o zaledwie dwa tygodnie może znacząco zmniejszyć problemy z mszycami i wirusem. W badaniach odnotowano, że różnica w plonie między odmianą porażoną we wrześniowym siewie a tą samą odmianą w siewie październikowym, nieporażoną, wynosiła 5,5 tony (500 kg do 9,1 tony).

Jak zapobiegać i chronić się przed wirusem?

Jedynym sposobem ograniczania infekcji wirusowych jest zapobieganie ich występowaniu poprzez działania profilaktyczne. Główna strategia ochrony przed BYDV polega na zwalczaniu wektorów, czyli mszyc.

Profilaktyka agrotechniczna i genetyczna

• Wybór odpornych odmian – stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego i wybór odmian tolerancyjnych lub wręcz odpornych na wirusa BYDV. W szczególności polecamy odmianę jęczmienia ozimego SY Zoomba od hodowcy Syngenta. Dzięki genowi YD4 hybrydowa odmiana SY Zoomba nie wymaga jesiennej ochrony insektycydowej.
• Opóźnianie terminu siewu – późny siew ozimin (unikanie wczesnego terminu siewu) jest kluczowy, ponieważ wschody roślin nie pokrywają się z masowym nalotem i żerowaniem mszyc.
• Właściwy płodozmian – stosowanie płodozmianu i unikanie upraw zbóż w bezpośrednim sąsiedztwie upraw kukurydzy.
• Kontrola źródeł infekcji – usuwanie zachwaszczenia, zwalczanie samosiewów zbóż oraz dziko rosnących traw. Dokładne rozdrabnianie i głębokie przyorywanie resztek pożniwnych.
• Zrównoważone nawożenie – stosowanie zbilansowanego nawożenia i obniżenie nawożenia azotowego, ponieważ mszyce potrzebują dużej ilości rozpuszczalnych związków azotowych.
• Ochrona naturalnych wrogów – ochrona gatunków pożytecznych, takich jak biedronki czy pszczoły, będących naturalnymi wrogami mszyc.

Odmiana o bardzo dobrej odporności na wirusa

Wśród rozwiązań genetycznych szczególnie wyróżnia się odmiana jęczmienia ozimego SY Zoomba od hodowcy Syngenta.

Odmiana SY Zoomba od hodowcy Syngenta charakteryzuje się pełną odpornością na wirusa ŻKJ dzięki technologii HVID Neo, która polega na posiadaniu genu YD4. Ten gen działa inaczej niż geny tolerancyjne (Yd2):

• W przypadku odmian z genem YD4 wirus wprowadzony przez mszycę do rośliny nie namnaża się.
• Dzięki temu plantacja przerywa tzw. „zielony most” – nie staje się źródłem infekcji, która mogłaby rozprzestrzeniać się na inne sąsiednie pola.
• W efekcie, w przypadku odmian z genem YD4, z reguły nie ma konieczności wykonywania oprysku środkami insektycydowymi przeciwko mszycom na jesień.

Jakie opryski należy wykonać (Insektycydy)?

Zwalczanie chemiczne jest kluczowe, gdy presja mszyc osiągnie próg ekonomicznej szkodliwości. Ochrona chemiczna polega na stosowaniu zapraw nasiennych oraz preparatów do bezpośredniego zwalczania mszyc.

Skuteczne insektycydy na mszyce zawierają zazwyczaj substancje z grupy pyretroidów, karboksamidów lub karbaminianów. Należy pamiętać, że środki z grupy pyretroidów, np. te zawierające lambda-cyhalotrynę, są najbardziej skuteczne w temperaturach poniżej 20°C.

Do zwalczania mszyc jesienią warto wybrać Karate Zeon 050 CS w dawce 0,1l/ha.

Żółta karłowatość jęczmienia jest jak pożar: gdy wirus dostanie się do rośliny (iskra), nie ma możliwości jego ugaszenia, można jedynie zapobiegać jego rozprzestrzenianiu. Wybór odmian genetycznie odpornych, takich jak SY Zoomba, działa niczym stała bariera przeciwogniowa, uniemożliwiając wirusowi namnażanie się i rozprzestrzenianie, niezależnie od terminu i intensywności nalotu szkodników.