Prawidłowe rozpoznawanie etapów wzrostu roślin jest kluczowe dla nowoczesnego rolnictwa, pozwalając na precyzyjne planowanie zabiegów agrotechnicznych, takich jak nawożenie czy ochrona roślin. Powszechnie stosowanym standardem w tym zakresie jest skala BBCH (Biologische Bundesanstalt, Bundessortenamt and Chemical Industry), która wykorzystuje system kodu dziesiętnego do opisu cyklu życiowego roślin. Składa się ona z 10 faz głównych (makrostadiów, od 0 do 9) oraz bardziej szczegółowych mikrostadiów. Przyjmuje się, że faza rozpoczyna się, gdy 10% roślin wykazuje dane cechy, a jej pełnia przypada na 50% roślin.
Główna faza rozwojowa 0: Kiełkowanie
Proces ten rozpoczyna się od wysiania nasion (BBCH 00). Pod wpływem wody ziarniaki pęcznieją (BBCH 01–04), co uruchamia przemiany enzymatyczne niezbędne do odżywienia zarodka.
- BBCH 05: Z ziarniaka wydostaje się pierwszy korzonek zarodkowy. Liczba tych korzeni jest charakterystyczna dla gatunku (np. pszenica ozima tworzy 3, a jęczmień od 5 do 8).
- BBCH 06–08: Wydostają się kolejne korzenie oraz kiełek osłonięty pochewką (koleoptylem), chroniącą go przed uszkodzeniami mechanicznymi.
- BBCH 09: Pochewka kiełkowa przebija się na powierzchnię gleby – jest to tzw. faza szpilkowania.
Kiełkowanie wymaga odpowiedniej wilgotności (50–60% masy ziarna) oraz dodatniej temperatury, która dla pszenicy wynosi min. 3–4°C, a dla jęczmienia 4–5°C.
Główna faza rozwojowa 1: Rozwój liści
Faza ta obejmuje wschody oraz wykształcanie kolejnych liści na pędzie głównym.
- BBCH 10: Z pochewki liściowej wydostaje się pierwszy liść (początek wschodów).
- BBCH 11: Faza pierwszego liścia całkowicie rozwiniętego.
- BBCH 12–15: Pojawiają się kolejne liście (drugi, trzeci i następne).
- BBCH 19: Wykształcenie 9 lub więcej liści.
Ważnym momentem jest faza 3 liści, kiedy roślina przestaje polegać na zapasach z bielma i zaczyna pobierać składniki mineralne przez system korzeniowy.
Główna faza rozwojowa 2: Krzewienie
Krzewienie polega na wyrastaniu pędów bocznych z węzła krzewienia, który tworzy się w glebie na głębokości 1–3 cm.
- BBCH 21: Widoczne pierwsze rozkrzewienie (pierwszy pęd boczny).
- BBCH 22–25: Pojawiają się kolejne pędy boczne (drugie, trzecie itd.).
- BBCH 29: Koniec krzewienia – osiągnięto maksymalną liczbę źdźbeł.
Prawidłowy przebieg tej fazy decyduje o liczbie kłosów na jednostkę powierzchni, a więc o potencjale plonowania. Nadmierne krzewienie, stymulowane np. zbyt dużą dawką azotu, może jednak prowadzić do wylegania i chorób.
Główna faza rozwojowa 3: Strzelanie w źdźbło, wzrost pędu na długość
To kluczowy etap rozwoju generatywnego, wymagający wcześniejszej jarowizacji (oddziaływania niskich temperatur) w przypadku form ozimych.
- BBCH 30: Początek strzelania w źdźbło; pędy boczne „wstają”, a zawiązek kłosa podnosi się nad węzeł krzewienia.
- BBCH 31: Faza pierwszego kolanka (zgrubienie wyczuwalne ok. 1 cm nad powierzchnią gleby).
- BBCH 32: Faza drugiego kolanka (min. 2 cm nad pierwszym).
- BBCH 37: Widoczny, jeszcze nierozwinięty liść flagowy.
- BBCH 39: Liść flagowy jest w pełni rozwinięty.
Jest to okres krytyczny ze względu na intensywny przyrost biomasy i duże zapotrzebowanie na wodę oraz składniki pokarmowe (zalecana druga dawka azotu).
Główna faza rozwojowa 4: Grubienie pochwy liściowej liścia flagowego
Faza ta koncentruje się na rozwoju kwiatostanu wewnątrz najwyższego liścia.
- BBCH 41: Początek nabrzmiewania pochwy liściowej.
- BBCH 43: Pochwa liściowa jest wyraźnie nabrzmiała.
- BBCH 45: Koniec nabrzmiewania pochwy; kłos lub wiecha są w pełni rozwinięte wewnątrz.
- BBCH 47: Pochwa liściowa zaczyna się otwierać.
- BBCH 49: Widoczne pierwsze ości lub wierzchołek kłoska wychodzący z pochwy.
Główna faza rozwojowa 5: Kłoszenie (wiechowanie)
Proces ten przebiega bardzo szybko, zazwyczaj w ciągu 5 dni.
- BBCH 51: Początek kłoszenia – pierwszy kłosek wysuwa się z pochwy.
- BBCH 55: Pełnia kłoszenia – kwiatostan wysunięty do połowy.
- BBCH 59: Koniec kłoszenia – cały kłos lub wiecha są całkowicie widoczne.
Główna faza rozwojowa 6: Kwitnienie
Moment ten jest zróżnicowany u poszczególnych gatunków zbóż.
- BBCH 61: Początek kwitnienia – widoczne pierwsze pylniki w środkowej części kłosa.
- BBCH 65: Pełnia kwitnienia – 50% pylników jest dojrzałych.
- BBCH 69: Koniec kwitnienia – wszystkie kłoski przekwitły, widoczne zaschnięte pylniki.
Zboża takie jak pszenica, jęczmień i owies są samopylne, natomiast żyto jest rośliną obcopylną, przez co niekorzystna pogoda (deszcz, skrajne temperatury) może utrudniać zapylenie i prowadzić do powstawania „szczerbatych” kłosów.
Główna faza rozwojowa 7: Rozwój ziarniaków
W tej fazie kształtuje się wielkość i wstępna masa ziarna.
- BBCH 71: Dojrzałość wodna – ziarniaki osiągają połowę wielkości, po rozgnieceniu wypływa z nich wodnisty płyn.
- BBCH 73: Początek dojrzałości mlecznej.
- BBCH 75: Pełnia dojrzałości mlecznej – ziarniaki mają ostateczną wielkość, ale są zielone; wypływa z nich biały, słodkawy płyn.
- BBCH 77: Dojrzałość późno mleczna; sok gęstnieje do konsystencji śmietany.
Główna faza rozwojowa 8: Dojrzewanie
Następuje gromadzenie substancji zapasowych i spadek zawartości wody w ziarnie.
- BBCH 83: Początek dojrzałości woskowej – ziarno ma konsystencję wosku, pęka pod naciskiem.
- BBCH 85: Pełnia dojrzałości woskowej (miękka) – brak mlecznego soku, ziarniak łatwo rozetrzeć w palcach.
- BBCH 87: Dojrzałość woskowa twarda – ziarniak można jeszcze przeciąć paznokciem, ale jest już twardy.
- BBCH 89: Dojrzałość pełna – ziarniaki są twarde, trudne do przecięcia, roślina całkowicie zaschnięta.
Główna faza rozwojowa 9: Zamieranie
Ostatni etap cyklu życia rośliny, w którym następuje jej całkowite zaschnięcie.
- BBCH 92: Dojrzałość martwa – ziarno jest bardzo twarde, zawartość wody spada poniżej 13%.
- BBCH 93: Ziarniaki luźno ułożone w kłosie, mogą zacząć się osypywać.
- BBCH 97: Roślina całkowicie zamiera i więdnie.
- BBCH 99: Zebrane ziarno znajduje się w fazie spoczynku.
Zbyt późny zbiór w tej fazie grozi osypywaniem się ziarna oraz jego czernieniem (rozwojem grzybów saprotroficznych) przy wilgotnej pogodzie.
Skala BBCH jest dla rolnika jak precyzyjny zegar biologiczny. Tak jak kucharz musi wiedzieć dokładnie, w którym momencie dodać przyprawy, by danie było idealne, tak rolnik, obserwując kolejne „minuty” rozwoju rośliny, decyduje o podaniu nawozu czy wykonaniu oprysku, by maksymalnie wykorzystać potencjał pola.
Informacje dotyczące ochrony i nawożenia znajdziesz w katalogach Ampol-Merol.
